گلچین

در این وضعیت، رسانه‏ى ملى چه جایگاهى دارد؟ ببینید نقش رسانه‏ى ملى در چنین وضعیتى چقدر اهمیت پیدا مى‏کند. آن روز بنده در آن جلسه گفتم،(3) شماها هم خودتان بهتر از من مى‏دانید؛ امروز جنگ دنیا، جنگ رسانه‏هاست. پیشرفت کارها و سیاستهاى بین‏المللىِ دستگاه‏هاى مختلف و جبهه‏هاى گوناگون، به‏وسیله‏ى تبلیغ، خبرسازى، مفهوم‏سازى و تبیین‏هاى درست و نادرست - یعنى راست و دروغ - دارد انجام مى‏گیرد. تبلیغات، هم قبل از یک حرکت نظامى و اقتصادى، هم در اثناى آن، هم بعد از آن، نیاز وافر دستگاه‏هایى است که مى‏خواهند در دنیا فعال باشند؛ لذا سرمایه‏گذارى هم مى‏کنند، فکر هم مصرف مى‏کنند و دانش هم به‏کار مى‏برند، براى این‏که بتوانند این را گسترش دهند.

ما آماج تهاجم دشمن هستیم‏

یکى از کارهاى بسیار مهمى که امروز در دستور کار آنهاست، تهاجم خبرى، تبلیغى، فرهنگى و اخلاقى به کشور ماست. امروز این تهاجم، اوج تهاجم فرهنگى است. البته مخصوص کشور ما نیست؛ در همه‏جا اینها دارند کار فرهنگى مى‏کنند؛ منتها ما آماج هدف آنها هستیم. بسیارى از هدفهاى استکبار جهانى در زمینه‏هاى تبلیغى و فرهنگى و رسانه‏یى متوجه به ماست؛ ما باید در مقابل اینها خود را مجهز کنیم.

نقش دوگانه‏ى رسانه‏ى ملى‏

رسانه‏ى ما، هم باید ناظر باشد به خنثى کردن کار دشمن در داخل، هم باید ناظر باشد به ضربه‏زدن به دشمن در فضاى عمومى. مى‏بینید رسانه ملى چه نقش مهمى دارد. به‏نظر من همه‏ى تلاشها و کارهایى که در کشور صورت مى‏گیرد، به یک معنا، یک طرف؛ کار رسانه‏ى ملى - یعنى صدا و سیما - طرف دیگر. اینها دو جریان هستند؛ والّا اگر خیلى کار انجام بگیرد، اما رسانه‏ى ملى فعال نباشد، تأثیرش بسیار کمتر از چیزى خواهد بود که باید باشد. بنابراین نقش رسانه، به همین ترتیبى که عرض شد، بسیار مهم است.

مأموریتِ محورى رسانه‏ى ملى‏

ما یک مأموریتِ محورى براى رسانه‏ى ملى قائل هستیم، که الزاماتى دارد و این مأموریت ملى اهداف کلانى را هم با خودش همراه دارد. به‏نظر ما آن مأموریتِ محورى عبارت است از مدیریت و هدایت فکر، فرهنگ، روحیه، اخلاقِ رفتارى جامعه، جهتدهى به فکر و فرهنگ عمومى، آسیب‏زدایى از فکر و فرهنگ و اخلاق جامعه، تشویق به پیشرفت - یعنى روحیه‏دادن - و زدودن احساس عقب‏ماندگى.

القاء احساس عقب‏ماندگى‏

امروز یکى از شگردهاى مهم دشمن، تزریق و القاء احساس عقب‏ماندگى و ناتوانى است. ما در کشور سى‏وپنج میلیون جوان داریم. نخیر؛ بدانند ما به‏هیچ‏وجه عقب نمانده‏ایم. آن روز آقاى رئیس‏جمهور براى من مى‏گفت - البته گزارش عمومى نبود؛ بنده خودم گزارشهاى زیادى دارم - مجموعه‏ى دستاوردهاى ما در ده، بیست سال اخیر، از همه‏ى آنچه در کشورهاى شبیه خودمان - از جمله همه‏ى کشورهاى منطقه - اتفاق افتاده، بالاتر است. این، مسأله‏ى خیلى مهمى است. البته گزارشهایى هم که به بنده داده شده، همین را تأیید مى‏کند. راجع به یک کشور از کشورهایى که ایشان ذکر مى‏کردند، فقط یک مورد به عنوان سؤال و ابهام براى من مطرح بود، که بنا شد آن را هم تحقیق کنند و به من بگویند. ما به‏هیچ‏وجه نباید این احساس را داشته باشیم، و جوان ما نباید احساس کند که عقب‏مانده است؛ باید احساس کند که دارد حرکت مى‏کند، مى‏تازد و جلو مى‏رود؛ عملاً به این کار، به این پیشرفت، به این تازش و به این رو به جلو حرکت کردن تشویق شود.

الزامات مأموریت رسانه‏ى ملى‏

این مأموریت الزاماتى دارد. رسانه‏ى ملى اگر بخواهد به عنوان مهمترین ابزار فرهنگى در کشور، از عهده‏ى این کار بربیاید، باید این چیزها را در خودش تأمین کند: امین نظام باشد، مورد اعتماد مردم باشد، برخوردار از مزیتهاى رقابتى باشد. امروز رقباى ما زیادند؛ چه رقباى منطقه‏یى، چه رقباى بین‏المللى. ما باید در مقابل این رقبا خود را از مزیتهاى رقابتى برخوردار کنیم. ظرفیت بالا در کمّ و کیف محصولات، هر دو مورد نظر است. نباید کمیت، کیفیت را تحت‏الشعاع قرار دهد، و بعکس.

آرایش رسانه‏یىِ کارآمد

الزام دیگر این مأموریت، داشتن آرایش رسانه‏یىِ کارآمد در عرصه‏ى استانى و ملى و بین‏المللى است؛ همین نکته‏یى که آقاى ضرغامى اشاره کردند و گفتند در جاهایى از کمترین حقشان نمى‏توانند برخوردار باشند؛ یعنى شنیدن صداى انقلاب و دیدن چهره‏ى انقلاب. در این‏جا آرایش ما ضعیف است. البته بسیارى از این ضعف‏ها به بیرون از سازمان مربوط مى‏شود، که آن هم موضوع دیگرى است و باید جداً تعقیب کنیم.

آرایش سازمانى و رسانه‏یى ما باید به‏گونه‏یى باشد که بتوانیم همه‏ى کشور را در همه‏ى ابعاد بپوشانیم. این آرایش باید کارآمد باشد؛ داراى قدرت انعطاف براى انطباق با شرایط گوناگون و پیش‏بینى نشده باشد؛ در برخورد با مسائل گوناگون، توانایى، سرعت و چالاکى داشته باشد؛ بتواند موضع خودش را اتخاذ کند و کارساز باشد.

اگر این چیزها تحقق پیدا کند - که هر کدام از اینها شرایط و مقدماتى دارد و باید هم این مقدمات فراهم شود و تحقق پیدا کند - آنگاه شما خواهید توانست هدایت و مدیریت افکار عمومى را از لحاظ فرهنگ و اخلاق و رفتار و روحیه و امثال اینها کاملاً در دست داشته باشید؛ هیچ‏کس نمى‏تواند با شما در این زمینه رقابت کند.

هدفهاى کلان رسانه‏ى ملى‏

هدفهاى کلان ما در این زمینه چیست؟ اول، ارتقاء معرفت دینىِ روشن‏بینانه. من روى عنوان «روشن‏بینانه» تکیه مى‏کنم. معرفت دینى باید ارتقاء و گسترش پیدا کند؛ اما یک معرفت روشن‏بینانه و آگاهانه.

دوم، رفتار دینىِ مخلصانه. باز روى کلمه‏ى «مخلصانه» مى‏خواهم تکیه کنم. رفتارهاى دینى مى‏تواند ریاکارانه و متصنعانه و ظاهرسازانه باشد، مى‏تواند مخلصانه باشد. ما باید مردم را به رفتار و عمل دینى - یعنى عمل صالح - بکشانیم و این عمل، مخلصانه از آنها صادر شود.

سوم، ریشه‏دار کردن شناخت و باور به ارزشها و بنیانهاى فکرى انقلاب و نظام اسلامى. صرف این‏که ما در زمینه‏ى انقلاب و نظام، چیزهایى را کلیشه‏یى و شعارى تکرار کنیم، کافى نیست؛ باید نسبت به این شعارها در مردم باور حقیقى به‏وجود بیاید؛ این، کار رسانه‏ى ملى است.

چهارم، مصونیت دادن به ذهن جامعه از تأثیر مخرب تهاجم فرهنگى و ارزشىِ دشمن، که اشاره شد.

پنجم، باور به کارآمدى نظام.

ششم، ایجاد همگرایىِ عمومى و فضاى همکارى و محبت و وحدت در درون کشور و میان مردم. باید روحیه‏ى محبت، وحدت، همگرایى و ارتباط و پیوند در میان مردم تقویت شود.

هفتم، آگاه‏سازى نسبت به مقوله‏هاى حساس؛ مثل علم. مسأله‏ى علم در کشور خیلى مهم است. با مطالعه‏ى دقیق و همه‏جانبه، انسان به چند سرفصل معدود مى‏رسد، که یکى از آنها علم است. ما براى آینده به علم احتیاج داریم. نهضت نرم‏افزارى و تولید علم و اندیشه و فکر که مطرح شد، باید جدى گرفته شود. خوشبختانه زمینه‏ها کاملاً آماده و استقبال هم خیلى خوب است. مردم را نسبت به مقوله‏ى علم، امنیت، پرورش نخبگان، اقتدار ملى، کار و ابتکارِ گره‏گشا و پیشبرنده و مقولاتى از این قبیل حساس کنید.

برنامه‏ریزى و ایجاد چشم‏انداز

این مأموریت و این اهداف کلان تا چه مدتى بناست تحقق پیدا کند؟ اعتقادم این است که باید برنامه‏ریزى کرد و چشم‏انداز درست کرد و آماده شد براى حرکتى که اهدافش اینهاست. این اهداف ممکن است در طول ده سال تحقق پیدا کند؛ هیچ مانعى ندارد. براى این کار، ده سال، زمان زیادى نیست؛ مثل چشم به‏هم‏زدنى مى‏گذرد. گاهى انسان در مدت ده سال، هشت سال یا پنج سال، تلاش و فعالیتِ لازم و برنامه‏ریزى شده را انجام نداده؛ بعد وقتى به اواخر دوره مى‏رسد، مى‏بیند دستش خالى است. اگر برنامه‏ریزى شود، انسان پیشرفت را به چشم خودش مشاهده مى‏کند؛ مثل رویش یک درخت.

من در این‏جا چند سرفصل مهم را عرض مى‏کنم تا مشخص شود نسبت رسانه با این موضوعات چیست. خوب است نسبت رسانه با این موضوعات مورد تأمل قرار گیرد. من اینها را مطرح مى‏کنم؛ شما رویش فکر و مطالعه و کار کنید:

1- صدا و سیما و اخلاق‏عمومى‏

هویت حقیقى جامعه، هویت اخلاقى آنهاست؛ یعنى در واقع سازه‏ى اصلى براى یک اجتماع، شاکله‏ى اخلاقى آن جامعه است و همه چیز بر محور آن شکل مى‏گیرد. ما باید به اخلاق خیلى اهمیت بدهیم. صدا و سیما در زمینه‏ى پرورش و گسترش و تفهیم و تبیین فضیلت‏هاى اخلاقى باید برنامه‏ریزى کند؛ یکى از اهداف صدا و سیما در همه‏ى برنامه‏ها باید این باشد.

اخلاق‏هاى رفتارى افراد جامعه؛ مثل انضباط اجتماعى، وجدان کارى، نظم و برنامه‏ریزى، ادب اجتماعى، توجه به خانواده، رعایت حق دیگران - این‏که دیگران حقى دارند و باید حق آنها رعایت شود، یکى از خلقیات و فضایل بسیار مهم است - کرامت انسان، احساس مسؤولیت، اعتماد به نفس ملى، شجاعت شخصى و شجاعت ملى، قناعت - یکى از مهمترین فضایل اخلاقى براى یک کشور قناعت است، و اگر امروز ما در برخى زمینه‏ها دچار مصیبت هستیم، به‏خاطر این است که این اخلاق حسنه‏ى مهم اسلامى را فراموش کرده‏ایم - امانت، درستکارى، حق‏طلبى، زیبایى‏طلبى - یکى از خلقیات خوب، زیبایى‏طلبى است؛ یعنى به دنبال زیبایى بودن، زندگى را زیبا کردن؛ هم ظاهر زندگى را و هم باطن زندگى را؛ محیط خانواده، محیط بیرون، محیط خیابان، محیط پارک و محیط شهر - نفى مصرف‏زدگى، عفت، احترام و ادب به والدین و به معلم.

اینها خلقیات و فضایل اخلاقى ماست. صدا و سیما خودش را متکفل گسترش این خلقیات بداند. شما در هر برنامه‏یى که مى‏سازید، در هر سریال تلویزیونى، در هر محاوره، در هر میزگرد، در هر گفتگوى تلفنى و در هر گزارش، متوجه باشید که این فضایل تقویت شود؛ این چیزها نقض و زیر پا انداخته نشود.

2- صدا و سیما و دین‏

راجع به دین مردم، صدا و سیما چه نقش و چه موضع و چه مسؤولیتى دارد؟ طبیعتاً از وظایف صدا و سیما، ارتقاء معرفت دینى و ایمان دینى است. معرفت و ایمان با هم تفاوت دارد. هم ایمان مردم باید تقویت شود، هم معرفت و شناخت آنها. باید توجه داشت ایمانى که مردم پیدا مى‏کنند، سست، عوامانه، سطحى و قشرى نباشد؛ بشدت از این پرهیز شود. اکتفا نشود به تغلیظ احساسات مردم و تشریفات افراطى. تأکید بر این چیزها به‏طور افراطى، اصلاً مفید نیست و به‏هیچ‏وجه تبلیغ دین محسوب نمى‏شود. این را پایه‏ى کار قرار دهید و حالا برگردید به برنامه‏هاى دینىِ صدا و سیما؛ ببینید چه کار باید بکنید و چه کار باید نکنید.

برنامه‏ى دینى باید نسبت به دین شبهه‏زُدا باشد، نه شبهه‏زا. من گاهى بعضى از بیانات دینى را از تلویزیون یا از رادیو گوش مى‏کنم و مى‏بینم شبهه ایجاد مى‏کند! حدیث سستى، حرف نامعقولى، مطلبى که در جمع مثلاً بیست نفرى یا پنجاه نفره‏ىِ یک عده مؤمنِ مخلص، گفتنش خوب است و ایمان آنها را زیاد مى‏کند، در سطح میلیونىِ مردم به زبان آوردن، جز این‏که ایمان عده‏یى را سست و در ذهنشان تردید ایجاد کند، هیچ فایده‏ى دیگرى ندارد. از این چیزها باید پرهیز کرد. بیان دینى و تبیین دینى باید شبهه‏زدا، روشن، قوى، هنرمندانه و متنوع باشد؛ شبهه‏زا و کلیشه‏یى نباشد. بیان دینى باید در همه‏ى سطوح، صحیح باشد. درست است که ما تبیین دینى را در سطح نخبگان، در سطح متوسط، در سطح پایین و در سطح کودکان داریم، اما همان چیزى که در سطح کودکان است، مطلقاً باید صحیح باشد. شما در کلاس اول به بچه یاد مى‏دهید دو بعلاوه‏ى دو، مى‏شود چهار؛ وقتى هم که بچه به منتهاالیه قله‏ى ریاضیات و دانش ریاضى مى‏رسد، باز هم دو بعلاوه‏ى دو، مى‏شود چهار؛ تغییر پیدا نمى‏کند. بنابراین آنچه در زمینه‏ى دین به کودک یا به انسانِ عامى تفهیم مى‏کنیم، مطلقاً نباید غلط باشد تا بعد در ارتقاء معرفت دینى ببیند آن حرف، نادرست بوده است؛ نه، باید درست گفت؛ منتها ساده. بنابراین، حرف دینى در همه‏ى سطوح باید صحیح باشد.

براى مراسم دینى، اعیاد و عزادارى‏ها برنامه‏ریزىِ هوشمندانه بشود. بعضى از برنامه‏هایى که اجرا مى‏شود، کاملاً ناهوشمندانه است. راجع به حضرت جواد چه صحبتى در تلویزیون یا رادیو مى‏کنید؟ راجع به امام جواد، امام هادى، امام عسکرى، امام رضا و دیگر ائمه مطالب خیلى خوبى نوشته شده است. بنده که عمرم را در این زمینه‏ها گذرانده‏ام، وقتى به این مطالب نگاه مى‏کنم، استفاده مى‏کنم و لذت مى‏برم؛ چرا از اینها استفاده نمى‏شود؟ نوشته‏هاى خوب، تحقیقات خوب و مطالب شیوا و ایمان‏آور در این زمینه‏ها فراوان است. گاهى انسان برنامه‏یى را مى‏بیند که شخصى با شدّ و مدّ و در قالب یک قطعه‏ى ادبى، فرضاً راجع به امام موسى‏بن‏جعفر حرف مى‏زند که هیچ معنا ندارد. این‏گونه برنامه‏ها نه ایمان کسى را زیاد مى‏کند، نه لذتى دارد و نه در آن، هنر نویسندگى - به معناى حقیقى کلمه - به‏کار رفته. چرا ما این برنامه‏ها را پخش مى‏کنیم؟ یک نفر با صداى نرم و ملایم و معصومانه - شماها متخصص این کارها هستید؛ هر صدایى براى هر برنامه‏یى مناسب نیست - به‏جاى صداى آن‏طورى، چند فضیلت ِ با سند درست و منطقى از امام موسى‏بن‏جعفر نقل کند و زندگى آن حضرت را شرح دهد؛ انسان گوش مى‏کند، لذت مى‏برد؛ معرفت و محبتش زیاد و دلش از شنیدن مناقب این بزرگواران روشن مى‏شود. اگر برنامه‏هاى دینى خوب ادا شود، فایده دارد؛ اما اگر بد ادا شود، خنثى نیست؛ نتیجه‏ى بد دارد؛ مثل داستان آن مؤذن بد صدا.

مولوى مى‏گوید: دختر یک مرد مسیحى بشدت عاشق اسلام و دلباخته‏ى معارف اسلامى شد و اسلام آورد. این مرد مسیحى خیلى ناراحت بود. در آن شهر، یک عده مسیحى بودند و یک عده مسلمان. آن شهر، هم مسجد داشت و هم کلیسا. یک روز این مسیحى پیش مؤذن آمد و بعد از این‏که خیلى به او احترام گذاشت، پول و هدیه هم به او داد و گفت از شما خیلى متشکرم. مؤذن تعجب کرد که او از چه تشکر مى‏کند. مرد مسیحى گفت تو من را نجات دادى؛ چون دختر من عاشق و علاقه‏مند به اسلام شده بود؛ اما یک روز وقتى صداى اذان تو را شنید، از اسلام زده شد و گفت اسلامِ این مؤذن را نمى‏خواهم!

ما اگر بد اذان بگوییم، عشاق اسلام را از اسلام مى‏رمانیم. ما باید خوب و خوش‏صدا اذان بگوییم. اذان ما همین معارفى است که مى‏گوییم؛ همین صدا و سیماى ماست.

3- صدا و سیما و مدیریت کشور

به نظر من سیاست کلى صدا و سیما باید تقویت مدیریت‏هاى اجرایى کشور باشد. من توصیه نمى‏کنم که صدا و سیما ضعف‏ها و نارسایى‏ها و کمبودها و خداى نکرده خیانتها را پوشیده بدارد؛ نه، ضعف‏ها را هم بگوید؛ دردهایى که جلوى چشم مردم است، عیبى ندارد صدا و سیما به آنها بپردازد؛ منتها طرح این دردها و ضعف‏ها و نارسایى‏ها باید به‏گونه‏یى باشد که اولاً مردم را مأیوس نکند، ثانیاً مدیریت را تضعیف نکند.

توفیقات دولت را بگویید. نشان دادن توفیقات و پیشرفتهاى کشور حتماً نباید از زبان مسؤولان و دست‏اندکاران باشد. فرضاً رئیس‏جمهور مى‏رود و طرحى را افتتاح مى‏کند. این افتتاح، گنگ است و معلوم نیست چیست. وقتى آسفالت خیابانى خراب مى‏شود و مى‏خواهید آن را در خبر منعکس کنید، مثلاً مى‏روید با تاکسى‏دار مصاحبه مى‏کنید و او مى‏گوید چرخ ماشینم در این چاله افتاد؛ یکى دیگر مى‏گوید زمستان در این‏جا آب جمع شده بود و ترشح کرد به لباس مردم. خلاصه با ده نفر مصاحبه مى‏کنید تا مشخص شود این چاله چقدر چیز بدى است. پس در مورد پیشرفتها و توفیقات هم همین میکروفون را بگیرید جلوى کسانى که از این پیشرفتها بهره‏مند و برخوردار مى‏شوند. صِرف این‏که مدیر مربوطه بیاید بگوید در راه‏اندازى فلان طرح براى پانصد نفر، هزار نفر یا پنج‏هزار نفر شغل ایجاد شد، کافى نیست؛ باید موضوع را تبیین کرد.

هدف ما باید تقویت مدیریت اجرایى کشور باشد. گفتم و تکرار هم مى‏کنم: ضعف‏ها و نقص‏ها هم باید گفته شود تا مردم تصور نکنند این‏جا بوقى است که بنا دارد فقط از حکومت تعریف کند؛ منتها گفتنِ علاج‏جویانه و دلسوزانه، نه ستیزه‏جویانه. طرح غلط مشکلات، مضر است. طرح سؤالهایى که پاسخ ندارد، مضر است. البته گاهى شگردهاى قشنگى زده مى‏شود. همین چند روز قبل دیدم که پس از جلسه‏ى رؤساى سه قوه، راجع به مفاسد اقتصادى با آنها مصاحبه کردند. کار قشنگِ جالبِ تمیزِ همه‏جانبه و هوشمندانه و زِبل‏وارى از آب درآورده بودند؛ خوب بود و اتفاقاً تأثیر هم کرد. آدم از این‏طور کارها لذت مى‏برد. خیلى خوب، الان دارند همان کار شماها را دنبال مى‏کنند؛ اینها هم به نحوى منعکس شود. البته شما مى‏توانید با همین نحوه‏ى طرح، به شکل هوشمندانه مدیران را هم هدایت کنید. مدیران گاهى نقص کار خودشان را نمى‏دانند. طرح نواقص کار از زبان منصفانه و بیطرفانه‏ى شما مى‏تواند به آنها کمک کند.

4- صدا و سیما و علم‏

اشاره کردم که علم مقوله‏ى بسیار مهمى است. امروز انسان وقتى به راه‏هاى مختلف براى پیشرفت کشور نگاه مى‏کند، مى‏بیند همه منتهى مى‏شود به علم. لعنت خدا بر کسانى‏که در طول ده‏ها سال کشور را از پیشرفت علمى باز داشتند. وقتى پیشرفت علمى وجود داشته باشد، پیشرفت فناورى را هم با خودش مى‏آورد، و پیشرفت فناورى هم کشور را رونق مى‏دهد و در جامعه نشاط به‏وجود مى‏آورد. اگر علم نباشد، هیچ‏چیز نیست؛ و اگر فناورى هم باشد، فناورىِ عاریه‏یى و دروغى و وام‏گرفته‏ى از دیگران است؛ مثل صنعت‏هاى مونتاژى که وجود دارد. علم را باید رویانید. به‏نظر من رسانه مى‏تواند در نهضت تولید علم و فکر و نظریه و اندیشه در زمینه‏هاى مختلف - چه در زمینه‏ى فنى و چه در زمینه‏ى انسانى و غیره - نقش ایفا کند. شما مى‏توانید خط تولید علم و فکر و نظریه را برنامه‏ریزى‏شده دنبال کنید؛ به بحثهاى منطقى و مفید دامن بزنید؛ کرسى‏هاى نوآورى را تلویزیونى کنید و چهره‏هاى علمىِ نوآورِ خوب را مطرح نمایید.

خدا رحمت کند آقاى احمد بیرشک را - نمى‏دانم شماها با ایشان آشنا بودید یا نه - پیرمرد جالبى بود. ما پیرىِ ایشان را دیدیم و درک کردیم؛ اگرچه از نوجوانى با اسم و کتابهاى ایشان در مدرسه آشنا بودیم. پیرمرد در نود و چند سالگى، پُر تحرک و پُرتلاش بود. من از او خیلى خوشم مى‏آمد. ایشان با من هم ملاقات کرده بود. از جمله چیزهایى که من از این پیرمرد دیدم و خیلى لذت بردم، این بود که چند سال قبل تلویزیون به مناسبتى با او مصاحبه کرد و گزارشگر به او گفت توصیه‏یى به جوانها بکنید. این پیرمرد مثل یک جوان، جوانها را توصیه کرد به درس خواندن و علم آموختن. من خیلى خوشحال شدم. گفتم از طرف من به‏خاطر همین دو کلمه توصیه، از آقاى احمد بیرشک تشکر کنید. ببینید یک پیرمردِ معتقد به علم و پیشرفت علمى و تحرک جوانها، یک جمله حرفش مى‏تواند یک عالم تأثیر بگذارد. به‏نظر من شما در مقوله‏ى علم، مطلقاً بى‏طرف نیستید؛ جزو مسؤولیتهاى مهم شماست که باید مسأله‏ى علم را دنبال کنید.

5- صدا و سیما و سرگرمى و تفریح‏

یکى از مقوله‏هاى بسیار مهم و یقیناً یکى از ضرورتهاى جامعه، لبخند است. لبخند یکى از نیازهاى زندگى انسان است. زندگىِ بى‏شادى و بى‏لبخند، زندگى دوزخى است. زندگى بهشتى، زندگى با لبخند است. حضرت على فرمود: «المؤمن بشره فى وجهه و حزنه فى قلبه»؛ اگر غصه‏یى دارید، باید در دلتان نگه دارید؛ مؤمن این‏طورى است. لبخند و شادى مؤمن در چهره‏ى اوست. اصلاً چهره‏ها باید شاد باشد. اگر با چهره‏ى خودتان مى‏توانید به جامعه شادى بدهید، باید این کار را بکنید. شادى لازم است و باید آن را براى مردم تأمین کرد؛ منتها این کار برنامه‏ریزى مى‏خواهد. البته شماها برنامه‏ریزى کرده‏اید. این مواردى که من مى‏گویم «باید»، معنایش این نیست که شما نکرده‏اید. شما کارهاى زیاد و خوبى کرده‏اید و من مى‏خواهم بر ادامه‏ى آنها تأکید کنم. مراقب باشید شادى در مردم با لودگى و ابتذال و بى‏بندوبارى همراه نشود؛ از این طریق به مردم شادى داده نشود. همه‏جور مى‏شود به مردم شادى داد؛ از نوع صحیح آن شادى داده شود. گاهى اوقات یک لطیفه یا یک تعبیرِ بجا مخاطب را شاد و خوشحال مى‏کند؛ گاهى هم ممکن است یک آدم لوده با ده جور ادا درآوردن، نتواند آن‏طور شادى را ایجاد کند. شادى کردن و شادى دادن به مردم، به‏معناى لودگى نیست. یکى از آقایانى که در صدا و سیما گاهى صحبت مى‏کند و مصاحبه‏هاى خوب و صحبتهاى خوبى دارد - من گاهى گوش کرده‏ام - اصلاً شوخى نمى‏کند؛ اما تعبیرات و کیفیت بیانش طورى است که انسان گاهى بى‏اختیار لبخند به لب مى‏آورد؛ این‏طور خوب است.

طنز فاخر و برجسته، یکى از هنرهاست. طنز، هنر خیلى بزرگى است. بنده با مرحوم صابرى شوخى مى‏کردم و مى‏گفتم «طنازها»!

طنازهاى واقعى را تقویت کنید، پرورش دهید و کمک کنید تا طنز بیاورند. طنز، یعنى مطلب مهمِ جدى که با زبان شوخى بیان مى‏شود؛ محتوا و معنایى در آن هست، منتها به زبان شوخى.

از جمله‏ى سرگرمى‏ها، مسابقات است. مسابقات، خوب است؛ منتها باید مراقب بدآموزى‏هاى قولى و عملى در آنها بود. گاهى در زبان، گاهى اصلاً در کیفیت رفتار، گاهى هم در خنده‏هاى بیخودى، سبکى دیده مى‏شود؛ و البته گاهى اوقات هم این چیزها نیست.

یکى از مسابقه‏ها، مسابقه‏ى تلفنى است. شخصى تماس مى‏گیرد و به‏خاطر هیچى، به او جایزه مى‏دهند! یک روز من دیدم در یک برنامه‏ى تلویزیونى پنج میلیون تومان به یک نفر جایزه دادند؛ براى این‏که به چند سؤال جواب داد! این سرگرمىِ خیلى جالبى نیست. پنج میلیون تومان، تقریباً حقوق دو سه سال یک کارمند متوسط است. ممکن است بگویند این‏کار ترویج علم است. ترویج علم را از یک راهِ بهتر بکنید؛ این راه ضرر دارد. عده‏یى که این‏گونه مسابقات را نگاه مى‏کنند، بى‏منطقى به ذهن‏شان مى‏آید و از این بى‏منطقى سوءاستفاده مى‏کنند. این کار منطقى ندارد که مثلاً بنده بدانم انجیل عربى است یا یونانى است یا لاتینى است؛ بعد بگویند حالا که شما دانستید، این پانصدهزار تومان یا فلان مبلغ مال شما! این کار معنى ندارد. بنابراین، مقوله‏ى سرگرمى و تفریح، لزومش یک مسأله است؛ با برنامه‏ریزى بودن آن یک مسأله است؛ بامحتوا بودنش یک مسأله است؛ پرهیز از جهات منفى هم در آن یک مسأله است.

6- صدا و سیما و مقوله‏ى عدالت اجتماعى‏

به فضاى همدردى با فقیران دامن بزنید. خوشبختانه صدا و سیما در چند سال گذشته برنامه‏هاى بسیار خوبى در این زمینه داشته، که درخور تقدیر است. دغدغه‏ى عدالت را در ذهنها و دلهاى مردم دامن بزنید؛ این کار بسیار خوب است. البته سعى شود به جماعت فقیر و تهیدست اهانت نشود و کرامت انسانىِ آنها از بین نرود. من مى‏بینم در بعضى از کارهایى که در این زمینه صورت مى‏گیرد، به‏طور دقیق این معنا رعایت مى‏شود. آن پسربچه یا دختربچه‏یى که مى‏آید هدیه‏یى به فلان صندوق مى‏دهد، حرفى از او پخش مى‏شود که خیلى خوب و شیرین و لطیف است و در آن اهانت نیست؛ منتها در کنار دامن زدن به دغدغه‏ى عدالت اجتماعى و رسیدگى به فقرا، زندگى اشرافى و تجملاتىِ پوچ و بیهوده را هم تخریب کنید؛ این زندگى واقعاً در خور تخریب است. زندگى تجملاتى نباید به‏هیچ‏وجه ترویج شود؛ بلکه باید تخریب شود و نقطه‏ى منفى به‏حساب بیاید. چرا بیخود تجمل‏گرایى رواج پیدا کند؟ اگر یک نفر دلش مى‏خواهد متجمل باشد، ما چرا باید آن را ترویج کنیم؟ توجه کنید که ما به فقیر باید عزت‏نفس و حس مناعت بدهیم و به غنى باید کمک به فقیر را بیاموزیم. به‏هرحال در کل زندگى جامعه، باید از زندگى اشرافى و تجملاتى الگوسازى نکنیم.

7- صدا و سیما و نهضت بیدارى در جهان اسلام‏

8- صدا و سیما و توجیه افکار عمومى در زمینه‏هاى مختلف‏

مثلاً الان مسأله‏ى انرژى اتمى مطرح است. افکار عمومى در این قضیه باید توجیه شود. شنیدم ظاهراً پریشب سیما برنامه‏ى خیلى خوبى داشته و با دست‏اندرکاران قضیه در تهران و وین تماس گرفته و موضوع را بررسى کرده است؛ این‏طور کارها بسیار مفید است. افکار عمومى باید در جریان مسائل قرار گیرد و به شکل صحیح و منطقى توجیه شود.

9- صدا و سیما و مشارکت عمومى در همه‏ى زمینه‏ها

الحمدللَّه در این زمینه هم صدا و سیما فعالیتهاى خیلى خوبى داشته است.

لازم مى‏دانم چند راهبرد اجرایىِ مهم را هم عرض کنم:

نگرش به محتوا را الزامى کنید

اولین نکته این است که شما در همه‏ى برنامه‏ها نگرش به محتوا را الزامى کنید؛ همه‏ى برنامه‏هاى شما باید پیام داشته باشد. پیام داشتن، لزوماً به معناى دلگیر بودن و خسته‏کننده بودن نیست، که انسان بگوید مردم خسته مى‏شوند؛ نه، ممکن است این پیام در ضمنِ یک برنامه‏ى کاملاً شیرین و سرگرم کننده باشد؛ اما پیام داشته باشد. برنامه‏هاى ما نه فقط نباید پیام منفى داشته باشد، بلکه باید بدون پیام هم نباشد؛ یعنى خنثى هم نباشد. سریالى که تولید مى‏کنید، میزگردى که مى‏گذارید، فیلمى که مى‏سازید، مسابقه‏یى که ترتیب مى‏دهید؛ بالاخره مى‏خواهید محورهاى مهمى را که مسؤولیت شماست، در بین مردم توسعه دهید؛ شما کدام محور را مى‏خواهید به این وسیله تبیین کنید؟ این باید روشن شود. به‏وسیله‏ى برنامه‏هاى خوب و برنامه‏سازى‏هاى خوب، گفتمان‏هاى مورد نیاز جامعه را - که گاهى باید موضوعى را به شکل گفتمان عمومى درآورد - تأمین و تضمین کنید.

پیامهاى ما نباید متناقض باشد

نکته‏ى دوم این است که دادن پیامهاى گوناگون باید جریانى انجام بگیرد و به شکل یک روند دربیاید؛ مقطعى و موردى فایده‏یى ندارد. همه‏ى برنامه‏هاى ما باید یکدیگر را کمک کنند تا این فکر و این اندیشه در جامعه مطرح شود. ممکن است گاهى ما پیامهاى متناقض بدهیم. مثلاً از یک طرف درباره‏ى عدالت اجتماعى برنامه‏ى خیلى خوبى تولید مى‏کنید؛ اما از آن طرف در خلال یک برنامه‏ى دیگر، عملاً عدالت اجتماعى را نقض مى‏کنید! این درست نیست؛ باید آهنگ کلى برنامه‏ها یکى باشد و در بین آنها تناقض دیده نشود. در مقوله‏ى عدالت اجتماعى فیلمها و سریالهایى ساخته مى‏شود که غالباً خانه‏هاى مورد استفاده‏ى شخصیت‏هاى این فیلمها اعیانى و اشرافى است! واقعاً وضع زندگى مردم ما این‏طورى است؟ آیا یک زوج جوان یا یک زن و شوهر در چنین خانه‏هایى زندگى مى‏کنند؟! این کار چه لزومى دارد؟ سالها قبل بعضى از سریالهایى که از سیما پخش مى‏شد، هرچند کیفیت آنها مثل سریالهاى الان نبود - عقب‏تر بود - لیکن فضاى زندگى در آنها، متواضعانه و در یک خانه‏ى معمولى بود؛ آن‏طورى خوب است. زندگى را لزوماً نباید اعیانى و اشرافى و متجملانه معرفى کرد. فضاى تبلیغى صدا و سیما این‏طورى باشد. البته گاهى در این خصوص هم به ما تذکر مى‏دهند و مطالبى مى‏گویند. تبلیغات رسانه‏یى و گاهى تبلیغ‏هاى خیلى پُررنگ که مردم را به طرف مصرف‏گرایى سوق مى‏دهد، با برنامه‏یى که فرضاً شما ساخته‏اید تا مصرف‏گرایى را تقبیح کنید، عملاً در تناقض است؛ با هم هماهنگ نیست.

بر محتوا هم نظارت کیفى کنید

نکته‏ى سوم، نظارت کیفى است. من مى‏دانم یکى از کارهاى اجرایى شما نظارت کیفى بر برنامه‏هاست؛ منتها نظارت کیفى را فقط به ملاحظات فقهى و شرعى محدود نکنید؛ مثلاً مراقبت کنیم دو هنرپیشه‏ى پسر و دختر در خلال بازى دست‏شان به هم نخورد؛ یا وقتى روى صندلى مى‏نشینند، فاصله‏یى بین‏شان باشد؛ اینها حتماً لازم است و به شکل هوشمندانه‏تر و دقیق‏ترى هم لازم است؛ اما فقط اینها نیست؛ باید بر محتوا هم نظارت کیفى باشد. فیلمى که به تهیه‏کننده داده‏اید تا براى شما بسازد و بیاورد، نظارت کنید چقدر از محتوا برخوردار است.

از جمله کارهاى بسیار خوب این است که بخصوص در حین تولید، نظارت و سرکشى کنید تا پولِ زیاد و بیهوده‏یى مصرف نشود و بعد مجبور باشید اشکالاتش را برطرف کنید. به‏هرحال باید در نظارت کیفى بشدت سعى شود پیامهاى منفى در کارها نباشد.

تأثیر برنامه بر مخاطب‏

نکته‏ى چهارم این است که تأثیر برنامه را در مخاطب درنظر بگیرید، نه فقط افزایش بیننده را. البته یکى از سیاستهاى درست صدا و سیما این است که بینندگان خود را افزایش دهد، که خوشبختانه موفق هم شده و آمارها نشان مى‏دهد که هم درصد بینندگان تلویزیون و هم درصد شنوندگان رادیو در این چند سال خیلى خوب افزایش پیدا کرده است؛ این سیاستِ درست و صحیحى است؛ همه‏ى رسانه‏هاى دنیا هم هدفشان این است و شما هم مى‏توانید با این کار حتّى قصد قربت کنید؛ منتها فقط این کار نباید هدف باشد، بلکه باید ببینید تأثیر این برنامه در مخاطب چیست. گاهى اوقات افزایش مخاطب به قیمتى است که نمى‏ارزد. آنها جذب مى‏شوند، اما به چه جذب شده‏اند؟ به چیزى که یا منفى است و یا خنثى.

جذب مخاطب به هر قیمت؟

مرحوم سیدقطب جریانى را در یکى از کتابهایش مى‏نویسد، که من پیش از انقلاب آن کتاب را ترجمه کردم. مى‏گوید به یکى از شهرهاى امریکا رفتم و دیدم دم درِ یک کلیسا اطلاعیه‏یى نصب کرده‏اند: «امشب یک برنامه‏ى رقص و شادى و شام سبک و موسیقى اجرا مى‏شود.»! تعجب کردم که کلیسا به چه مناسبت اینها را اعلام کرده! مى‏نویسد: کنجکاو شدم در آن ساعتِ معین بروم ببینم چه خبر است. دیدم بله، یک سالن رقص در کنار سالن کلیساست؛ زوجهاى جوان مى‏آیند و مى‏رقصند؛ موسیقى‏هاى محرک و شهوانى هم پخش مى‏شود! افرادِ یک‏خرده مسن‏تر هم کنار نشسته‏اند و تماشا مى‏کنند و از نگاه کردن لذت مى‏برند! کشیش هم اواخر شب روى سن ظاهر شد و با رفتار خیلى آرام و ملایم رفت نور چراغها را تنظیم کرد! مى‏گوید فردا رفتم سراغ کشیش؛ گفتم شما کشیش هستید یا کاباره‏دار؟! این‏جا کلیساست یا سالن رقص؟! کشیش گفت من به این وسیله مى‏خواهم جوانها را به کلیسا جذب کنم! این‏طورى مى‏شود جوانها را به کلیسا جذب کرد؟! جوانها به کلیسا جذب نشدند، بلکه به سالن رقصِ متعلق به کلیسا جذب شدند! سالن رقصِ متعلق به کلیسا مگر امتیازى دارد؟

اگر بناست فیلم یا برنامه‏یى پخش شود و تأثیر سوئى بگذارد، چه فرقى مى‏کند که من پخش کنم یا رقیب من؛ در هر دو صورت بد است؛ پس چرا من پخش کنم؟ به نظر من این منطق مهمى است و باید به آن توجه داشت.

برنامه‏هاى فاخر در رادیو قرآن و معارف‏

نکته‏ى پنجم، راجع به برنامه‏هاى رادیو قرآن و رادیو معارف قم است. این دو رادیو واقعاً یکى از نعمتهاى بزرگ و از جمله اقدامهاى بسیار خوب و باارزش است. چون بخصوص این دو رادیو صبغه‏ى مذهبى دارد، باید برنامه‏هایش جزو فاخرترین‏ها باشد. این دو رادیو در موسیقى‏هاشان از ساز استفاده نمى‏کنند و این تقید را دارند - که خوب هم است - اما چون از آواز استفاده مى‏کنند، باید این آواز از خوش‏صداترین، خوش‏آهنگ‏ترین و خوش‏مضمون‏ترین‏ها باشد. صداى بد، صداى نکره، صداى نخراشیده و دسته‏جمعى‏هاى بى‏ربط، مطلقاً باید وجود نداشته باشد. باید بهترین‏ها را در این‏جا جمع کرد؛ چون موسیقىِ این دو رادیو بى‏ساز است. به‏هرحال چون این دو رادیو جنبه‏ى دینى دارند، باید برنامه‏هاشان خیلى زیبا و فاخر باشد؛ قضیه‏ى آن اذان نشود. البته باید به محتواى آوازها هم بشدت توجه داشت.

یک منبرى که فرضاً براى صد نفر در یک مسجد به منبر مى‏رود، از روى متن که نمى‏خواند؛ متکى به ذهن خودش است. یک وقت مطلبى به زبان انسان مى‏آید؛ یک وقت هم حرف یا حدیثى که باید به یاد انسان بیاید، نمى‏آید و انسان چیز دیگرى به جایش مى‏گوید که در جمع آن صد نفر خیلى مشکل ایجاد نمى‏کند؛ اما چه لزومى دارد که ما این مطلب را در بین چند میلیون جمعیت منتشر کنیم؟ اینها باید کاملاً محاسبه شود. به نظر من در این دو رادیو حتماً به کارشناس‏هاى دقیق و روشنفکر و روشن‏بینِ مذهبى و دینى نیاز است. این دو رادیو باید همه‏ى محصولاتش درجه‏ى یک باشد؛ درجه‏ى دو هم کافى نیست.

القاء غیرمستقیم پیام‏

نکته‏ى ششم، القاء غیرمستقیم پیامها و مفاهیم است. در این زمینه، بارها و سالها مطالبى گفته‏ایم. من مى‏بینم گاهى اوقات در فیلمهاى خارجىِ پخش شده، پیامهاى فرهنگى و گاهى پیامهاى دینىِ عجیبى وجود دارد که انسان اصلاً احساس هم نمى‏کند. هنر این است که انسان مطلب را به شیواترین شکل و به مؤثرترین نحو بیان کند؛ اما هیچ در طرف مقابل حالت امتناع به‏وجود نیاورد.

توجه به تربیت نیروى انسانى‏

نکته‏ى هفتم، تربیت نیروى انسانى است؛ این موضوع خیلى مهم است. صدا و سیما دانشکده دارد؛ این دانشکده باید به‏طور جدى به‏تربیت نیروى انسانىِ کارآمد و کافى بپردازد. انسانهاى مناسب را هم باید جذب کنید. الان هنرمندهاى انقلابى و خوبى در داخل کشور هستند که بعضى‏ها در رشته و کارِ خودشان بلاشک جزو برجسته‏هایند؛ اما صدا و سیما از اینها استفاده‏یى نمى‏کند؛ نمى‏دانم چرا؟ اینها با من هم ارتباط دارند؛ بعضى اوقات مى‏آیند و مى‏روند. بارها هم توصیه‏گونه گفته‏ام از این دوستان استفاده شود. بعضى از اینها در نویسندگى، در گویندگى، در شعر، در هنرهاى تصویرى و در کارهاى دیگر خیلى خوبند؛ بعضى‏هاشان هم انصافاً کارهاى برجسته‏یى دارند.

چند تذکر کوتاه هم بدهم:

تشکیل جمع مشورتى‏

1- جمع مشورتىِ قوى در زمینه‏ى راهبردهاى کلان، مورد نیاز آقاى ضرغامى است. ایشان باید به مدیریت خود، یک جمع مشورتى براى راهبردهاى کلان داشته باشند؛ افراد هوشمندى بنشینند و قوى کار کنند. البته ایشان اشاره کردند که در هر شبکه، جمع‏هاى مشورتى تعیین شده‏اند - که بسیار خوب است - ولى مجموع سازمان هم به این جمع‏ها نیاز دارد تا بتواند به‏طور دایم پشتیبانى کند؛ این همیشه مورد تأکید من بوده است و از سابق هم این را به مدیران قبلى مى‏گفتم.

تدوین برنامه‏ى پنج‏ساله‏

2- چشم‏انداز، هدفها و راهبردها را حداقل براى پنج سال تنظیم و تدوین کنید. البته در خلال صحبت گفتند چیزى تدوین شده است. مشخص شود سرِ پنج سال به کجا مى‏خواهیم برسیم؛ قابل اندازه‏گیرى باشد.

افراد منفى، چهره نشوند

3- بشدت توجه کنید که چهره‏پردازى‏هاى منفى و ناصالح در صدا و سیما انجام نگیرد. من گاهى دیده‏ام انسانهایى که هیچ ارزش علمى و هنرى ندارند، در صدا و سیما با پول مردم چهره‏پردازى مى‏شوند؛ چرا؟ البته من نمى‏خواهم خیلى مطلب را باز کنم؛ اما مى‏بینم کسى‏که در رشته‏ى خودش این‏قدر ارزشمند نیست و انسان متوسطى است، او را مى‏آورند و یکى دو ساعت از وقت تلویزیون را به زندگى او، به خانواده‏ى او و به گذشته‏ى سرتا پا کم‏ارزش او مصروف مى‏کنند؛ چرا؟ به‏نظر من علاوه بر این‏که این «چرا» وجود دارد، «منفى» هم هست. این کار، الگوسازى است؛ ما چه کسى را مى‏خواهیم الگوى جوانها قرار دهیم؟ این‏طور آدمهایى را؟!

وقت‏گذارى مدیران‏

4- یک تذکر مهم، وقت‏گذارى مدیران و نپرداختن به کارهاى دیگر است. من خواهش مى‏کنم مدیران صدا و سیما همان کارى را که الان در صدا و سیما دارند، مهمترین کار بدانند و به‏کار دیگرى نپردازند؛ این مهمترین کار شماست. پرداختن به‏کار دیگر، شما را از هر دو کار باز مى‏دارد. من یک وقت زمان ریاست‏جمهورى، در شوراى عالى انقلاب فرهنگى جمله‏یى را از کتاب «سیاست‏نامه»ى خواجه نظام‏الملک نقل کردم. این کتاب، یکى از متون بسیار زیبا و فاخرِ ادبى ماست. با این‏که هفتصد، هشتصد سال از آن زمان مى‏گذرد - دوره‏ى سلطان سنجر یا ملکشاه - درعین‏حال انصافاً مطالبش همچنان تازه است و انسان وقتى آن را مى‏خواند، لذت مى‏برد. به‏هرحال، یکى از توصیه‏هایى که به شاهِ زمان خودش مى‏کند، این است: زنهار! مردى را دو کار مفرمایى؛ مردى و کارى. راست مى‏گوید؛ یک مرد، یک کار. البته خود خواجه نظام‏الملک ده تا کار داشته! ولى به قول سعدى:

جز به خردمند مفرما عمل‏

گرچه عمل کار خردمند نیست‏

خردمند مدیریت مى‏کند؛ اما عمل را به عهده‏ى دیگران مى‏گذارد. به‏هرحال، «مردى و کارى». به این نکته هم اهمیت بدهید؛ خیلى مهم است.

از همدلى شما سپاسگزارم‏