گزارشی از نظرات مخالف و موافق دربارة طرح ساماندهی گلزار شهدا

طرح ساماندهی و بازسازی گلزار شهدا چیست؟ چرا عده ای برای مخالفت با این طرح، سینه چاک کرده اند و عده ای هم پای شان را توی یک کفش کرده اند که باید این طرح انجام بگیرد؟

ماجرای این طرح، چند سالی است که در کشور جریان دارد ولی متاسفانه طراحان و مجریان آن، اینک و در حالی که این طرح مراحل پایانی اجرای خود را سپری می کند، تصمیم گرفته اند کمی اطلاع رسانی کنند؛ چرا که با این سؤال مواجه شده اند که آیا نباید قبل از اجرای چنین طرح مهمی، ادله و کیفیت آن به مردم، خانواده شهدا و کارشناسان فرهنگ انقلاب اطلاع رسانی شود؟!

اینکه چرا وقتی قطعه 44 بهشت زهرای تهران کلنگ می خورد، تازه سر و صداها بلند می شوند و دانشجویان و خانواده شهدا به اعتراض برمی خیزند، از قصه پرغصه مرکزمحوری و عدم وجود عدالت رسانه ای در کشور ما نشأت می گیرد؛ اما این مسئله از قصور دست اندرکاران بنیاد شهید و شهرداری های کشور، در انجام وظایف شان نمی کاهد!

وقتی اعتراضات مردمی و کارشناسان و حتی بنیاد حفظ آثار که البته جا داشت در طول این سال ها موضع بگیرند بالا گرفت تا جایی که رئیس سابق بنیاد شهید برای توضیح درباره این طرح به مجلس فراخوانده شد، اندکی از دلایل طراحان برای اجرای این طرح، مطرح گردید که عمدتا عبارت بودند از: تخریب شدن برخی از قبور شهدا، باریک بودن مسیر رفت وآمد میان قبور، نظم نداشتن گلزارها و دلایلی از این دست که به زعم کارشناسان، برای تخریب این موزه های زندة انقلاب، دلایلی کافی و قانع کننده نیستند! هر چند کسی منکر اشکالات مذکور نیست، اما همگان این سوال را دارند که چرا از وجود این مشکلات جزئی به این نتیجه رسیده اید که باید همة قبور را تخریب و «یکسان سازی» کنید!؟!

گشتی کوتاه در خبرگزاری ها و سایت های رسمی، ما را به اعداد و ارقام کلانی می رساند که برای اجرای این طرح در شهرها و روستاهای متعدد هزینه شده اند و متاسفانه این جستجو ها شما را به دلایل تفصیلی یا محکم تری از موافقان و مجریان طرح نمی رساند!

سال گذشته، در همان چندثانیه ای که رئیس جمهور محترم به غرفه امتداد در نمایشگاه مطبوعات آمده بودند درباره این طرح از ایشان سوال کردیم که گفتند گروهی را برای بررسی آن گذاشته ایم تا تکلیف آن را معلوم کنند!

آنچه پیش رو دارید، بخشی از نقدهای وارد بر این طرح اند که چندی پیش در میزگردی که تحت عنوان «جایگاه گلزار شهدا در تبیین هویت انقلاب اسلامی» در دانشگاه امیرکبیر برگزار شده، از طرف کارشناسان مطرح شده اند. امید آنکه شاهد پاسخ گویی شفاف و مستدل متصدیان این طرح باشیم و در غیر این صورت خبر توقف اجرای آن در سراسر کشور را بشنویم.

دکتر کوشکی، عضو هیئت علمی دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی می گوید:

ما در طول سال هر جا می رفتیم، سری هم به گلزار شهدا می زدیم و متأسفانه در اکثر نقاط طرح تخریب و بازسازی اجرا شده بود؛ اما از اینکه این حرف ها در برنامه های بعدی اثر داشته باشد، ناامید نیستیم. لااقل بتوانیم گنجینة بهشت زهرا(س) را حفظ کنیم. این را از این جهت می گویم که حضرت امام اصرار داشتند که «یا همه یا لااقل بخشی از خرمشهر حفظ بشود» و کسی توجه نکرد. ما بارها با اساتید و دانشجویان و فیلم سازان رفتیم خرمشهر و آن ها می پرسیدند که کجای این شهر جنگ زده است؟! خوشبختانه یکی از دیوارهای پشتی مسجد جامع از گزند بازسازی محفوظ مانده و من به آن ها گفتم ببینید این جای تیر و ترکش هاست. آن روزی که حضرت امام سال 67 در پیام بازسازی شان تأکید جدّی داشتند که یا همه یا بخش قابل توجهی از خرمشهر حفظ شود، کسی در این مملکت دقت نکرد که بفهمد مراد حضرت امام از اینکه حفظ شود چیست؟! آن روز که تمام آثار جنگ را به طور تعمدی از بین بردند، کسی فکر نمی کرد که بعداً بنیاد حفظ آثار یا جای دیگر مجبور شود در شلمچه یک شلمچة قلابی بسازد یا چیزی بسازد که نسل بعد از شما بفهمد اینجا جنگ بوده!

متأسفانه در کشور ما این مشکل هست که مسائل فرهنگی را با نگاه «مهندسی» رفتیم سراغش؛ موضوعاتی که از مرکب بودن و پیچیدگی مسائل حوزة انسانی بهره مندند. این بلیه که دامن گیر خیلی از عرصه ها شده، اینجا هم دامن گیر شده؛ وقتی می پرسند که «چرا؟»، صحبت از «نوسازی» و «بهسازی» می کنند. ما می گوییم چه چیزی را می خواهید بسازید و چگونه می خواهید بسازید؟ اینجا ردپای نگرش مدرنیسم را شاهدیم. مدرنیسم وقتی به عنوان فرهنگ غالب در مغرب زمین رشد کرد، یکی از عرصه های آن «یونیفرم سازی» و یکسان سازی بود.

من این جمله را از حضرت امام وام می گیرم. ایشان فرمودند: «گلزار شهدا دارالشفای آزادگان جهان خواهد بود» به تعبیر مرحوم حافظ «زیارتگه رندان جهان». این را اگر با چشمان خود نمی دیدم باور نمی کردم که بهشت زهرا(س) چه ربطی می تواند با رندان جهان یا به تعبیر حضرت امام آزادگان جهان، داشته باشد. جمهوری اسلامی از گوشه، گوشة دنیا آدم هایی را جمع کرده بود و برای این ها سخنرانی و انواع و اقسام همایش و جلسات گذاشته بود؛ بعد از اتمام این برنامه ها، یک پزشک فلسطینی آمد پیش من و گفت این حرف ها در کتم نمی رود. (به تعبیر فارسی بنده) گفتم بیا برویم یک جای خوب نشانتان بدهم؛ بعد هم (برنامه ای برگذار شده بود که افرادی از خارج از ایران دعوت شده بودند) خارج از برنامه چند تا از بچه های بوسنی و فلسطین را بردیم بهشت زهرا(س). این ها رفتند آنجا چرخیدند. شب با «حال خراب» برگشتند از همان حال خراب های حافظ. گفتند ما دیگر نه سخنرانی می خواهیم و نه همایش، «ما فهمیدیم». تازه آنجا فهمیدم که دارالشفای آزادگان جهان یعنی چه. بهشت زهرا(س) حال آن عده ای که از چنان مراسم هایی تأثیری نپذیرفته بودند، خراب کرد؛ و اتفاقاً حالشان را خوش کرد. ما داریم دربارة چنین پدیده ای حرف می زنیم.

دربارة مقوله ای حرف می زنیم که به انسان ها و جامعة انسانی مرتبط است. از لحاظ جامعه شناسی وضع فعلی چه دارد که باید حفظ شود؟ اینجا نمایشگاهی است از تفکرات و انگیزه ها و اعتقادات کسانی که شهید شدند، یعنی بازیگران و کارگردانان اصلی قضیه ای به نام دفاع مقدس. می بینید خیلی از شهدا طرز تفکرشان، جهان بینی شان و انگیزه هاشان را در قالب یک جمله، شعر، بخشی از وصیت نامه شان یا یک آیه و حدیث آنجا آورده اند. خیلی از آن ها خودشان گفته اند که بر سنگ مزارشان چه جمله ای نوشته شود. صدها و صدها شعر بوده، اما شهید بزرگواری یک دوبیتی انتخاب کرده و گفته این را روی سنگ مزارم بنویسید. با این جمله می خواهد تمام ایده هایش را به مخاطب منتقل کند. کسی می گفت ما می آییم برای هر شانزده تا شهید یک جمله از امام می نویسیم. من گفتم شما نیابتاً از شهدا این کار را می کنید؟! کی گفته آن شهید مثل تو فکر می کرده؟! خیلی از آن ها دوبیتی باباطاهر را برای مطرح کردن زاویة دیدشان به دنیا ترجیح دادند. مادر شهید کسی است که بهتر از بقیه فرزندش را می شناخته؛ او گفته می خواهم این جمله از وصیت نامة فرزندم اینجا باشد. با طرح یکسان سازی ما یک جوری این ها را داریم نابود می کنیم. من رفتم گلزارشهدای شهرضای اصفهان که حاج همت آنجاست، یکسان سازی شده بود و یک جملة کلیشه ای هم روی قبور شهدا نقش بسته بود. یعنی کسانی که این زیرند خودشان فکر نمی کردند، اندیشه نداشتند؟!

بحث دیگر واقعیت های اجتماعی است. یک پدر شهید وضع مالی اش خوب است؛ سنگ مرمر گذاشته. دیگری خوب نیست، سنگ معمولی گذاشته. شهید بزرگواری در گلزارشهدای دزفول گفته «می خواهم فقط سیمان باشد؛ صاف و این جمله را بنویسید: پر کاهی تقدیم به آستان الهی و دیگر هیچ.» این واقعیت دفاع مقدس ما بود که بار اصلی اش به دوش مردم از همه قشری بود نه یک قشر خاص. این تنوع دارد از بین می رود. اگر یکسان سازی کنند احساس می شود یک عده سرباز وظیفه به تعبیر اجباری رفتند و دولت هم برای همة آن ها سنگ قبر یکسان گذاشته است؛ بلاتشبیه، گلزارشهدای ما، دارد می شود گورستان کشته شدگان آمریکا در ویتنام. اگر بروید چند تا از کشورهایی که جنگ داشتند مثل گورستان واشنگتن و... ببینید همه یک دست بدون کج و کولگی.

بحث بعدی اینکه ما یک پدیده ای داریم به نام «موزه» (یک واژه فرانسوی است). موزه یعنی آنجایی که آثار گذشتگان را می بینیم تابلوهایی که بالای قبر هر شهید است موزه است. هر خانواده ای به تشخیص خود چند عکس و یادگاری از شهید مثلاً قرآن، پیشانی بند و یا لباسش را می گذاشت آنجا. به طورمعمول موزه شهدا داشتیم. حالا می خواهیم این ها را برداریم ببریم در جایی از شهر و موزه شهدا بسازیم! آنجایی که خود آن شهید دفن است و قرآن بالای سرش و وصیت نامه روی مزارش هست یعنی ماکسیمم تأثیر فرهنگی؛ آن را می خواهیم حذف کنیم. تک تک این ویترین ها نشان دهنده سلیقه فرزند شهید، مادر یا همسرش است و اینکه شهید چگونه فکر می کند. هر بار که خانواده شهید در ویترین را باز می کند، آنرا پاک می کند و عشق بازی می کند با آن شهید؛ یعنی زنده بودن این مسیر. می رویم در بهشت زهرا(س) دختری هست مثلاً 28 ساله می گوید من بعد از شهادت پدرم به دنیا آمدم. الان هم نوه شهید را آوردم و به او دستمال دادم تا ویترین بابابزرگ را پاک کند. شب های قدر، عید نوروز مردم می روند آنجا. داریم زنده ترین موزه فرهنگی دنیا را به دست خودمان نابود می کنیم.

مطلب بعدی اینکه تمام کسانی که با نیت خیر وارد انجام این کار شدند حالا اگر ذهنشان هم مهندسی باشد یک نکته را باید بدانند؛ اینکه «اصل» هر چیز با «بدل» و قلابی آن خیلی فرق می کند. کجای دنیا کسی می آید اصل را نابود کند و به جای آن بدل بگذارد؟! یک موقع می آِییم «کپی» را می زنیم. کپی هیچ وقت برابر با اصل نمی شود.

یک بار از مسلمان های کوزوو آمده بودند تهران در ایامی که از جلوی دانشگاه تهران سه هزار تا تابوت بار می زدند سال های 73 یا 75. رسیدیم معراج تشییع کننده ها از تابوت ها کمتر بودند گفت این ها نمادین است؟! کارناواله؟! گفتم نه توی هر کدوم شهید است. صاحب داره؛ اتفاقاً همانجا چند تا از خانواده ها شهیدشان را شناسایی کردند. گفت شما سه هزار تا شهید تشیع کردید(شیعه بود)؟! اگر ما چنین چیزی داشتیم دنیا را می ترکاندیم. شما چرا این قدر بی تفاوت برخورد می کنید؟!

این را برای چه گفتم؟ اینکه اگر یک روز رئیس جمهوری را آوردیم بهشت زهرا(س) بهش بگیم تاج گلت را بیار. کجا می خواهی بگذاری؟ بچة چهارده ساله داریم، هر چی بخواهی داریم، فرمانده لشکر هم داریم.

هیچ کس مخالف بهینه سازی نیست. من می شناسم شهیدی را که پدر و مادر او فوت کردند؛ برادرش رفته فرنگ و خواهرش هم شهرستان است. این شهید کسی را ندارد. رنگ سنگ قبر رفته یا مثلاً گوشه آن شکسته است. بهشت زهرا(س) یا بنیادشهید، هر کدام متولی است آن را رنگ آمیزی کند؛ همان رنگ قبلی را. «به سازی» کند. لااقل مانند آثار باستانی با آن برخورد شود. مرمت آثار باستانی یک رشتة دانشگاهی است.

دکتر مجتبی رحماندوست، مشاور رئیس جمهور در امور ایثارگران می گوید:

من در حوزه مسئولیتم احساس تقصیر می کنم که از اجرای طرح یکسان سازی گلزارهای شهدا در استان های دیگر خبردار نشدم. خیلی کارها را وقتی می خواهند انجام دهند در بوق می کنند، اما... شهیدان از نظر سن، سواد، شهری و روستایی، محل شهادت، رستة تخصصی ای که در جنگ داشتند؛ اینکه در چه موقعی از جنگ به شهادت رسیدند حتی نوع شهادت و تفاوت طبقات اجتماعی شان و... تفاوت داشتند. چه کسی گفته اگر آدم های متفاوتی به شهادت رسیدند، قبور یکسانی داشته باشند؟! همچنین ترکیب قبور، گلدسته، سردر، قاب عکس، گلدان، پرده هایی که کنار محفظه های شیشه ای می گذارند، تابلوهای نصب شده کنار قبرها، نوع عکس شهید (بعضی عکس ها را که انسان می بیند باور نمی کند که این عکس شهید است، اما واقعیت این است که همین بچه ها با این تیپ ها رفتند جبهه و به شهادت رسیدند)، ادبیات سنگ نوشته ها، ترکیب و طراحی که روی سنگ ها انجام شده و... همة این جزئیات به معنای واقعی اجزای یک دائره المعارف است که یکسان سازی آن ها، پاک سازی آن هاست.

مسئلة بعدی عدم امکان جلب نظر خانواده هایی که در یک قطعه شهید دارند. روزنامه ای دارم (ایران، دوم آبان ص6) که در آن آقای رضائیان مسئول بهشت زهرا(س) گفته اند مگر می شود که ما بدون رضایت خانواده های شهدا دست به سنگ های قبور این ها بزنیم؟! تمامی نقشه ها به تأیید رئیس بنیاد شهید رسیده و حتماً نظر خانواده های شهدا را رعایت می کنیم. سؤال من این است: مگر می شود نظر همة خانواده هایی را که در یک قطعه شهید دارند، جلب کرد و اتفاقاً نظر همه آن ها یکسان باشد!

مسئلة بعدی اینکه پاسخ گوی مدفن شهدایی که در شهرهای دیگر مثل مدفن ارامنه و لائیک ها شده چه کسی است؟ بر اساس اطلاعی که از قطعه 44 بهشت زهرا(س) دارم این است که گروه هایی که دست اندرکار اقدام برای تغییرات اند، نه شهرداری است نه بنیادشهید و نه بهشت زهرا(س)؛ بلکه کار دست پیمان کار است. یکی آنجا بود گفت به نظرم وسط دو قطعه شهدای گمنام جوی آب باشد فضای خوبی پدید می آید؛ یک جوی آب هم ساختند! بر اساس اطلاعم که مدعی نیستم در آن خدشه ای راه ندارد، کار پیمان کار است. با آقای خامه یار صحبت کردم، او گفت: «من شخصاً مخالفم». من در سطح تصمیم گیران ذی ربط این موضوع آدم موافق ندیدم.

سؤالی مطرح است که مگر طرح بازسازی قبور شهدا را هم طبقه بندی محرمانه، سرّی و... می کنند که اسناد مربوط منتشر نشده؟! منتشر شود تا صاحب نظران نظر دهند. ما چیز منتشر شده ندیدیم. حتی آن قطعه ای که اجرا شده گفتند از قبل عکسش را می زنیم، اما آن را هم نزدند.

مسئلة بعدی اینکه چرا برای هر چیز ده ها سمینار و همایش می گذاریم؛ جشنواره قوچ ترکمنی، جشنوارة گل و... آن وقت برای بازسازی قبور شهدا که بزرگ ترین سرمایه ملی ماست، کدام جشنواره علمی آزاد و باز برای اظهار نظر فرهیختگان گذاشته شده؟!

مسئله بعدی اینکه بازسازی جدید کدام روح و حالی را برای نسل سومی ها و خارجی ها دارد و دارالشفای آزادگان کجایش است که ما نمی بینیم؟! برداشت من این است که بازسازی ها حاصل بازدیدهای خارجی است. در سفرهای خارجی آدم ها دیدند که ِا، چه قشنگ است این ها! همه میزان و صاف و می شود از بالا همه شان را دید؛ پس ما هم این را اجرا کنیم. طرح بازسازی آن حال و هوایی که ما سال های سال بعد از جنگ سر قبور شهدا داشتیم را بار دیگر برای ما تداعی و بازآفرینی می کند یا مدرنیته را؟!

استاد علی رضا کمری، مسئول واحد پژوهش دفتر ادبیات مقاومت حوزه هنری می گوید:

از دیدگاه نشانه شناسی نگاه کنید کل مجموعة مزار شهدا دلالت بر مفهومی دارد تا بیایید جزءشناسی بکنید. یعنی یک سنگ، مرمر است دیگری سیاه؛ یکی طول بلندی دارد. هر کدام از این ها نشان از دلیل و محتوایی دارد: جنس و برش و حجاری و آرایش سنگ از این ها ساده نگذرید. حاشیه یک سنگ لاله است. لاله سمبل و رمز شهید است؛ (از خون جوانان وطن لاله دمیده) یا اگر کبوتر را می بینید. نگویید ما این ها را می دانیم. اگر بر سنگ گوری از هفتاد سال پیش (پایین امام زاده عبدالله) تصویر شانه دیدید الان شما نمی دانید یعنی چه؟ اما آن موقع دلالت داشته بر اینکه این گور متعلق به خانم است. یا ابزار آلات کسی که کاری را انجام می داده حجاری می شده. الان ذهن مان با این نشانه ها آشنایی دارد. از این ها ادراک تاریخی نمی کنیم؛ فاصله زمانی که پیدا کنیم معلوم می شود. من در آن مقاله اشاره کرده ام مجموع ترکیب رنگ پرچم ها که می بینید شاد است. رنگ مشکی نیست. این تغییر رنگ مشکی به رنگ های الوان از سفید و سرخ و سبز و آبی؛ آن حسی که به بیننده و زائر القا می کند، مثل خود سربندها. اتفاقاً هارمونی بین اجزا هم هست، اجزای ویترین، سنگ و پرچم. اگر این ها دست بخورد و عنصر تصنع رفت داخل آن (این را کسی که کارش نشانه شناسی است می فهمد) متوجه می شوید که این نمی تواند القا کند این حس را که بافت مردمی، طبیعی، توده ای، فراگیر بر مبنای اندیشه و بینش و داشته های پیشینی این مجموعه را خلق کردند. مزار شهدای بازسازی شده را که نگاه می کنید، همه طرازند و اگر اشتباه نکنم با خط ثلث نوشته شده «شهیدگمنام فرزند روح الله» همه عین هم.

دقت کرده اید تعدادی از مزارشهدا نیمکت آهنی دارد؟ این یعنی پدر مادر این شهید اینجا «بیتوته» می کنند و سن و سالشان مقتضی ایستادن یا نشستن نیست.

اگر با نگاه مردم شناسی نگاه کنیم، در گذشته مردم جز شب جمعه آخر سال با گورستان کاری نداشتند؛ الآن تحویل سال مردم آنجا هستند. این خیلی مهم است. سنگ مزار شهید تبدیل به جایی مثل سفرة هفت سین می شود؛ یعنی تمام این فامیل و دوستان میهمان این شهیدند؛ از این تلقی «نبودن» و مردن و نیستن نیست. من نمی گویم مسئولین بنیادشهید قصدشان تخریب است. ولی این کار را باید عالمانه و با مطالعه انجام داد. راه احیا این نیست که این سنگ را برداریم و سنگ دیگری جایش بگذاریم. اگر بناست چون این سنگ ترک خورده برداریمش، باید از نوع خود آن سنگ با همان نوشته با همان خط باشد، کأنة همان سنگ از نو احیا یا بازسازی شده. در شناختن لایه های باستانی از کلنگ معمولی استفاده نمی شود، بلکه کوچک تر است. با بولدوزر نمی روند سراغ درست کردن؛ ملاحظات و دقت هایی می طلبد.

ما مزارات کهنی داریم، مثلاً تخت فولاد اصفهان که جای اعتکاف اهل دل بوده است. بسیاری از بزرگان آنجا چله نشینی می کردند برای اینکه از اشتغالات عالم ببرند. از استعدادهای مزار شهدا این هاست. حالا اگر آن اعتکاف و اعتزال از نوع شبه صوفیانه بوده، این اعتزال سرخ است؛ مقدمه است برای جهاد. چون حقیقت رهبانیت در اسلام جهاد است. باید دید آیا این جاهای بازسازی شده جای اعتکاف و الهام است؟ شهید ناصر زجاجی می گفت: کنار تخت فولاد یک جوری شده که عروس و دامادها، شب اول زندگی شان می آیند اینجا. یعنی شهید و شهادت در متن زندگی و بدایت آن است؛ یعنی یک امر مبارک. خوب است همایشی برگزار شود از دیدگاه معماری، شهرسازی، جامعه شناسی و... با تمام این دقت ها بررسی شود.

بر اساس اطلاعی که از قطعه 44 بهشت زهرا(س) دارم این است که گروه هایی که دست اندرکار اقدام برای تغییرات اند، نه شهرداری است نه بنیادشهید و نه بهشت زهرا(س)؛ بلکه کار دست پیمان کار است. یکی آنجا بود گفت به نظرم وسط دو قطعه شهدای گمنام جوی آب باشد فضای خوبی پدید می آید؛ یک جوی آب هم ساختند!

ما می گوییم چه چیزی را می خواهید بسازید و چگونه می خواهید بسازید؟ اینجا ردپای نگرش مدرنیسم را شاهدیم. مدرنیسم وقتی به عنوان فرهنگ غالب در مغرب زمین رشد کرد، یکی از عرصه های آن «یونیفرم سازی» و یکسان سازی بود.

تمام کسانی که با نیت خیر وارد انجام این کار شدند حالا اگر ذهنشان هم مهندسی باشد یک نکته را باید بدانند؛ اینکه «اصل» هر چیز با «بدل» و قلابی آن خیلی فرق می کند. کجای دنیا کسی می آید اصل را نابود کند و به جای آن بدل بگذارد؟!

در گذشته مردم جز شب جمعه آخر سال با گورستان کاری نداشتند؛ الآن تحویل سال مردم آنجا هستند. این خیلی مهم است. سنگ مزار شهید تبدیل به جایی مثل سفرة هفت سین می شود؛ یعنی تمام این فامیل و دوستان میهمان این شهیدند؛ از این تلقی «نبودن» و مردن و نیستن نیست.

در گذشته مردم جز شب جمعه آخر سال با گورستان کاری نداشتند؛ الآن تحویل سال مردم آنجا هستند. این خیلی مهم است. سنگ مزار شهید تبدیل به جایی مثل سفرة هفت سین می شود؛ یعنی تمام این فامیل و دوستان میهمان این شهیدند؛ از این تلقی «نبودن» و مردن و نیستن نیست.