گلچین

آیت الله حسینی زنجانی که مهم ترین مرجع تقلید شهر مشهد به شمار می رفت، دو تبعید دردناک و یک ترور پر سر و صدا را در کارنامه زندگی سیاسی خود دارد. خاندان وی از زمان قاجار در زنجان بر مسند امامت و مرجعیت سیاسی و دینی شهر تکیه زده بودند ...

نام این مرجع تقلید ۸۷ ساله مشهد را شاید کمتر کسی شنیده باشد، ولی ما زنجانی ها، او و خاندان ریشه دارش را خیلی خوب می شناسیم. فقیه فیلسوفی که با وجود اقامت طولانی در شهر مشهد هنوز هم از محبوبیت فراوانی در زنجان برخوردار است. شناخت ابعاد گوناگون زندگی پر حادثه این مرجع تقلید ناشناخته برای هر پژوهشگری می تواند جذاب باشد. آیت الله حسینی زنجانی که اکنون مهم ترین مرجع تقلید شهر مشهد به شمار می رود، دو تبعید دردناک و یک ترور پر سر و صدا را در کارنامه زندگی سیاسی خود دارد. خاندان وی از زمان قاجار در زنجان بر مسند امامت و مرجعیت سیاسی و دینی شهر تکیه زده بودند و قطعاً اگر انقلاب اسلامی رخ نمی داد، این حضور سرنوشت ساز ادامه داشت.

مسجد جامع زنجان به دست یک شاهزاده قاجاری که شیفته آیت الله سید محمد حسینی زنجانی (جد اعلای آیت الله عزالدین زنجانی) شده بود، ساخته شد تا مرکز تدریس، اقامه نماز و مراجعات مردمی این مجتهد زنجانی باشد. اکنون نیز این مسجد در میان مردم زنجان به مسجد سید شناخته می شود که یادآور جد اعلای آیت الله تبعیدی است. از همان زمان این مسجد به مرکزی بزرگ بدل شد که تأثیرات مهمی در تاریخ معاصر گذارد.

آیت الله حاج حاج سد عزالدین حسینی زنجانی و مقام معظم رهبری

اجداد آقا سید عزالدین در یکی دو قرن گذشته در همین مسجد اقامه نماز و موعظه کرده اند. پدر وی نیز که به امام زنجانی معروف بود، در سال ۱۳۰۴ به عنوان نماینده مردم زنجان در مجلس مؤسسان، با انقراض سلطنت قاجار و تأسیس حکومت پهلوی مخالفت کرد و جلسه را ترک نمود. همان جلسه ای که مدرس و مصدق و چند نماینده دیگر نیز در آن با سلطنت رضاخان پهلوی مخالفت کرده بودند.

دوران زعامت آیت الله میرزا محمود زنجانی (امام زنجانی) با سیطره توده ای ها در زنجان و آذربایجان هم مصادف بود و یاران جعفر پیشه وری در حزب دموکرات آذربایجان با این مجتهد بزرگ شهر روابط تیره ای داشتند. همان گونه که در قضیه کشف حجاب نیز این روحانی محبوب مورد آزار و اذیت دولتمردان رضاشاه قرار داشت و به وی فشار آورده شد که به کشف حجاب نزدیکانش تن دهد!

با درگذشت پدر در سال ۱۳۳۵، سید عزالدین که در حوزه های علمی زنجان، قم و نجف تحصیل کرده بود به زنجان بازگشت و اقامه نماز جمعه و زعامت دینی شهر را بر عهده گرفت. با آغاز نهضت امام خمینی در سال ۴۲، این آیت الله ۴۲ ساله نیز که از شاگردان محبوب امام بود، به صف مخالفان رژیم پهلوی پیوست و بازداشت شد.

تداوم مخالفت های وی منجر به تبعید هفت ساله اش به مشهد شد و با پیروزی انقلاب به دستور امام خمینی به زنجان بازگشت. اما حضور دوباره اش چندان به درازا نکشید و پس از دو سال مجبور به مهاجرت دائمی به مشهد شد. هنوز هم ابعاد پنهان این مهاجرت ناخواسته به خوبی شفاف نشده است. با وجود محبوبیت فوق العاده این خاندان در زنجان، این امام جمعه قدیمی شهر که حکمش از سوی امام نیز تنفیذ شده بود با مخالفت بخشی از نیروهای بانفوذ سپاه تازه تأسیس زنجان مواجه شد. بخشی از روحانیت شهر نیز خواهان امامت جمعه مرحوم آیت الله سید هاشم موسوی زنجانی بودند. تداوم تنش ها فضا را بر آیت الله عزالدین زنجانی تنگ تر کرد.

ظاهراً روابط نزدیک وی با مهندس بازرگان و طیف وی فشارها را افزایش داد و چند تن از عناصر فعال سپاه زنجان، امام جمعه شهر و نماینده امام در استان را هنگام وضو گرفتن در حیاط خانه اش به رگبار بستند. اگرچه هدف ترور کنندگان، تنها تهدید آیت الله زنجانی و ترساندن وی بود و هیچ آسیبی به وی نرسید، اما آنها به هدف اصلی خود رسیدند و با وجود حمایت های امام خمینی و اصرار ایشان به باقی ماندن نماینده اش، امام جمعه با سابقه و پر نفوذ شهر مجبور به ترک دائمی زادگاهش و بازگشت به مشهد شد. رهبر و مغز متفکر این ترور، یک دانشجوی ۲۲ ساله دانشکده کشاورزی زنجان به نام ابوالفضل نوری بود که دو سال و نیم بعد در جبهه های جنگ در حالی که از فرماندهان لشگر عاشورا بود به شهادت رسید. امام جمعه زنجان، ترور کنندگان خود را بخشید و آنها آزاد شدند. با این حال آنها هیچگاه از کرده خود نادم نشدند. حتی اکنون نیز بخشی از رزمنده های باسابقه شهر در دوران جنگ، از ترور آیت الله زنجانی دفاع و او را به ضدیت با انقلاب متهم می کنند. این مخالفت  سی ساله حتی در برابر آیت الله سید محمد حسینی زنجانی فرزند آیت الله العظمی عزالدین زنجانی نیز که جانشینی پدر و تولیت مسجد جامع زنجان را در بیست سال گذشته بر عهده داشته است، وجود دارد.

اما حضور آیت الله زنجانی در مشهد نیز حکایت غریبی است. در یکی از نوشته هایم درباره مخالفت جدی حوزه علمیه مشهد با فلسفه اسلامی و فضای ضد فلسفی این شهر به این حکایت غریب اشاره کرده بودم. مرجعیت دینی آیت الله سید عزالدین زنجانی در چنین فضایی، هنگامی غریب می نماید که بدانیم وی از شاگردان برجسته درس فلسفه علامه طباطبایی بوده و مشرب فلسفی دارد. البته حضور فلاسفه بزرگ در مشهد چندان غریب نیست. علامه سید جلال الدین آشتیانی نیز سال ها مقیم این شهر بود. اما وی هرگز در جایگاه مرجعیت فقهی قرار نداشت.

ولی آیت الله زنجانی که بر پیکر علامه آشتیانی نماز گذارد، علاوه بر جایگاه قابل توجه فلسفی اش به مقام مرجعیت هم رسید و اکنون می توان او را مهم ترین مرجع تقلید مشهد دانست. این آیت الله ناشناخته را باید آخرین بازمانده دوران طلایی حوزه علمیه زنجان دانست. در سال های پیش از تأسیس حوزه علمیه قم، دو شهر زنجان و اصفهان پس از حوزه علمیه هزار ساله نجف، مرکز تحصیلات عالی علوم دینی بودند. حتی مشهور است که در اواخر این عصر طلایی، یکی از بزرگان شهر در بیان تعداد علمای زنجان گفته بود که متأسفانه اکنون زنجان از نظر علمی افت شدیدی کرده و تنها ۴۰ مجتهد جامع الشرایط در این شهر وجود دارد!

بزرگان و فقیهانی چون آخوند ملا قربانعلی زنجانی (از پیشوایان مشروعه خواه عصر مشروطه که توسط یپرم ارمنی به عراق تبعید شد)، شیخ ابراهیم زنجانی (صادر کننده حکم اعدام شیخ فضل الله نوری)، آیت الله العظمی سید احمد زنجانی (پدر آیت الله العظمی سید موسی شبیری زنجانی)، آیت الله سید رضا زنجانی (رهبر نهضت مقاومت ملی) و برادرش آیت الله سید ابوالفضل زنجانی (از علمای مدافع دکتر شریعتی و کتاب شهید جاوید)که درباره آنها اینجا نوشته بودم، آیت الله میرزا باقر زنجانی (از علمای بزرگ نجف)، آیت الله العظمی عبدالکریم زنجانی (امام زنجانی که مورد احترام بسیاری دولتمردان کشورهای اسلامی بود) و استاد رضا روزبه ( هم کلاسی آیت الله سید عزالدین زنجانی و از فیزیکدانان برجسته دهه ۴۰ و ۵۰ شمسی) برخی از نمونه های عصر طلایی حوزه علمیه زنجان هستند.

* برای آشنایی بیشتر با آیت الله سید عزالدین حسینی زنجانی مراجعه کنید به *** و ***

علی اشرف فتحی

پوسترهای طراحی پایگاه خبری تحلیلی زنجان ارزشی بمناسبت رحلت فقیه مجاهد آیت الله حاج سید عزالدین حسینی زنجانی

برای دانلود طرح های با کیفیت قابل چاپ بر روی آن کلیک کنید .